Divan- Lügat-it Türk Kaşgarlı Mahmut’un, 1068'de başlayıp 1072 yılında tamamladığı Türkçe’nin en eski ve büyük kaynağı. Ali Emiri Efendi’nin Sahaf Burhan Efendi’den bulup satın aldığı, özenle sakladığı kitap, daha sonra Kilisli Rıfat’ın düzenlemesiyle basılır. Elimdeki kitap, Besim Atalay, Ahmet B. Ercilasun- Ziyat Akkoyunlu çevrileri üzerinden Turan Başağa Hoca’nın yaptığı çalışma.

Kaşgar Karahanlılar zamanında Tarım Havzası’nın en önemli şehri. Timur’un torunu Uluğ Bey çok sonra 1416'da Kaşgar’a hakim olmuş. On bir ilçesi olan Kaşgar vilayeti, 1800'lerde Osmanlı Devletine bağlı Emirlik haline gelmiş. Müslüman Uygurların çoğunlukta olduğu Kaşgar’da kitabın yazarı Kaşgarlı Mahmud ve Yusuf Has Hacib’in türbesi var.

Bilge Kağan’ın 300 yıl önce taşlara yazarak yaptığı gibi; Türkçenin söz varlığı yazar tarafından dünyaya tanıtılmak istenmiş. Dönem Türk’lerin Dünyanın çoğu yerinde kendilerini saydırdıkları dönem.

Türkçe’nin ilk sözlüğü ve dil bigisi kitabı olan Divanu Lügat’it Türk’te bazısını hiç değiştirmeden kullandığımız (Bilge-ok-kara-erdem-öz-ördek-yaş- yürek-kız-kim-ev-ay-yazı-avcı-geyik-kılıç-kuş-at-arslan-altun-kül-kaz-kuzgun-öter- toz, tuz, ugur, utmak, üzüm, yar, yağmur, kamaştı, yarpuz, yıl, uç, tünemek, süzme, sevinç, öküz, süt, tarkan ve diğerleri), bazısını değiştirerek kullandığımız, bazısını artık hiç kullanmadığımız sekiz bin kelime, 200 sav yani atasözü var. Darbı mesel, deyimler, cümle içinde verilen fiillerle Türkçe’nin zenginliği ortaya dökülmüş. İslâmiyet öncesi edebiyatın örnekleri olan; Alp Er Tonga sagusu gibi Sagu (ölen kişinin ardından söylenen şiir.) ve koşuk (kopuzla söylenen aşk, doğa şiirleri.) lardan örnekler verilmiş. Türk Boyları ve Dilleri de tanıtılmış.

Külse kişi atma angar örter küle
Bıkkıl angar edgülügün ağzın küle.
(Sana gülen birinin yüzüne kül atma… Ona ağzın gülerek iyilikle bak.)

Nengin tutar bekleyü özi yemes
Saranlıkın yıglayu altun yığar.
(Malını tutar, bekler kendi yemez……Pintiliğinden ağlayıp altın yığar)

Oglum sanga kodurman erdem öğüt kumaru
Bilge erig bolup sen bakkılanıng tabaru
(Oğlum sana erdem öğüt miras bırakıyorum….Bilge kişi bularak onun tarafına bak.)

Bu buç öter Semergük
Bogzı içün menglenür
(Semergük kuşu güzel öter….Boğazı için toplar.)

Yazıdaki sülin edergeli
Evdeki takagu ıçkınma
(Kırdaki sülünü ararken……Evdeki tavuğu kaçırma.)

Taşıg ısrumasa öpmiş kerek
(Taşı ısıramayan öpmeli.)

Kök temür keri turmas
(Mavi demir iş görmeden durmaz)

Yaş ot köymes, yalavar ölmes
(Yaş ot yanmaz, elçi ölmez.)

Arapların Türkçe öğrenmesi için, eser Arapça yazılmış; Türkçe kelimeler Arapça açıklamalarla verilmiş.
O zaman çok kullanılan Ajun kelimesini, Dünya kelimesi unutturmuş, sayılarda olduğu gibi hiç değişmeden kullanılan kelimeler var; g'nin v'ye döndüğü (ögmek: övmek), g'nin yumuşak g'ye döndüğü (sogan: soğan), t'nin d'ye döndüğü (tört: dört- tökmek; dökmek), baştaki y harfinin kalktığı (yeniş: iniş) kelimeler gibi; sadeleşen yetti: yedi, yigirmi: yirmi, gibi kelimeleri yeni halleriyle kullanmaya devam ediyoruz.

Divanu Lügat’it Türk eskimeyen, önemli bir bir kitap.