Malum olduğu üzere Türk siyasi hayatında 14 Mayıs 1950 seçimleri, tek parti döneminin kapandığı ve çok partili hayatın fiilen başladığı büyük bir dönüm noktasıdır. Ancak sandıkların kurulup millet iradesinin tecelli etmesiyle başlayan bu yeni devir, sadece Ankara’daki iktidar değişikliğinden ibaret kalmamıştır. Anadolu’nun en ücra köşelerinde, köylerinde ve yaylalarında da yeni bir teşkilatlanma ve temsil zaruretini doğurmuştur. İşte bu bağlamda, Cumhuriyet Arşivi’nde yaptığımız araştırmalar esnasında karşılaştığımız 1951 tarihli bir belge ve ekleri Bayburt’ta yapılan itibari bucak teşkilatlarını ortaya koymaktadır.
Neden İtibari Bucak
1950 sonrasında partilerin en büyük gayreti, kaza merkezlerinden çıkıp köylere kadar ulaşabilmek ve teşkilat tabanını canlı tutmaktı. O yıllarda Bayburt, Gümüşhane vilayetine bağlı bir kaza statüsünde idi ve yüzlerce köyü vardı. Öncesinde 1871 Vilayet Nizamnamesi ile nahiye, kaza ile köy arasında yer alan ve idari yapısı ayrıntılı biçimde düzenlenen bir taşra birimi hâline gelmiş ve yönetici olarak nahiye müdürleri atanmaya başlamıştı. Uzun yıllar bu şekilde devam etmiş ve 1945’te nahiye adı “bucak” olarak değiştirilmişti. 1970’lerden itibaren bucak teşkilatı tedricen işlevini yitirmiş ve zaman içerisinde uygulamadan kaldırılmıştır. Yazımızın konusuna geri dönecek olursak, 1951 yılında Bayburt’ta resmi olarak Hart (Aydıntepe), Pulur (Gökçedere) ve Maden bucakları vardı. Yaklaşan 1951 yılı kongreleri öncesinde, köylülerin kaza merkezine gelip gitmelerindeki güçlükler ve zamanın darlığı karşısında özel bir formül geliştirilerek itibari bucak teşkilatlanmasına gidildi. O halde nedir itibari bucak? Bunu açıklayalım. İtibari kelimesinin sözlükteki karşılığı saymacadır. Yani gerçekte resmiyette bucak olarak idari ünitede yer almayan bazı köyler; seçim işlerinin daha kolay organizasyonu için oluşturulmuş sembolik ve eski deyimle farazi olarak bucak merkezi şeklinde tasnif edilmiştir. Yani resmiyette yeni bucaklar açılmıyor, siyasi partiler seçim işlerini organize etmek amacıyla sembolik üniteler kuruyordu. Bucak merkezi olan köylere bağlı olarak gösterilen diğer köyler ise ocak olarak sıralanıyordu.
Arşiv Belgeleri Ne Diyor?
Devlet Arşivleri Cumhuriyet Arşivi kayıtlarına göre (Fon Kodu: 490-1-0-0, Yer No: 160-637-3), dönemin CHP Parti Müfettişi Emekli General Nuri Altuğ’un sahada yaptığı tetkikat doğrultusunda, Gümüşhane İdare Kurulu Başkanı Necati Akagün 27 Nisan 1951 tarih ve 16 sayılı resmi bir yazıyla Bayburt köylerinin 37 bucak ve bağlı ocaklara ayrılmasını teklif etmiştir. Yazıda, kongre zamanının çok daraldığı ve köylerin ekli cetveldeki gibi taksim edilerek işlemlerin tamamlanması gerektiği belirtilmiştir. Ankara’daki Genel Sekreterlik bu teklifi uygun bulmuş ve 8 Haziran 1951 tarihli cevabi yazısıyla, 101 sayılı Merkez İdare Kurulu zaptına istinaden şu resmi onayı vermiştir: “Bayburt ilçesinde isimlerini bildirdiğiniz 37 yerde İtibari Bucak kuruluşu vücuda getirilmesi uygun görülmüştür. Buna göre gereğinin yapılmasını rica ederim…”
İtibari Bucak Merkezleri ve Bağlı Ocaklar
Yazıda belirtildiği şekilde Bayburt’a bağlı köylerden 37’si itibari bucak merkezi olarak kabul edilmiş ve her birine yakın diğer üç ya da dört köy ocak olarak kaydedilmiştir. 1951 tarihli cetvel, bugün bir kısmı resmî olarak değiştirilmiş, bir kısmı ise sadece büyüklerimizin hafızasında yaşayan tarihi köy isimlerimizi ve köylerimizin hangi merkezler etrafında kümelendiğini eksiksiz bir biçimde göstermektedir. Arşivde eski isimleri yer alan ve imla hataları da bulunan 37 bucak merkezi ve bunlara bağlanan ocakların, yeni isimlerini de yanlarına ekleyerek sizlerle paylaşmak istiyorum.
Listeyi dikkatle incelediğimizde; köylerin rastgele değil, asırlardır süregelen tabii coğrafi havzalar dikkate alınarak bir araya getirildiği görülmektedir. Netice itibarıyla, 1951 yılında Bayburt’ta tatbik edilen bu İtibari Bucak teşkilatlanması, çok partili hayata geçiş sürecinde taşrada yaşanan idari arayışların ve temsil mekanizmalarını tabana yayma gayretinin somut bir örneğidir. Dönemin siyasi rekabetinin ve neticelerinin ötesinde, Devlet Arşivleri’nde muhafaza edilen bu sararmış vesika, Bayburt’un Hart’tan Kısanta’ya, Masat’tan Pekesi’ye, İşbonos’tan, Elmalı’ya, Cenci’den Çerçi’ye kadar her bir köyünün dününe, değişen isimlerine ve idari hafızasına ışık tutmaktadır. Şehrimizin tarihine vesikaların kılavuzluğunda sahip çıkmak ve bu mirası gelecek nesillere aktarmak dileğiyle…
