Bayburt Postası - Olay, baba Cafer Dursun’un kızı Aysima ile araçla seyahat ettiği sırada kızının sevdiği bir mekânın yolunu aramasıyla başladı. Aysima'nın "Babacığım istersen yol göstericiyi aç, daha rahat bulabilirsin" sözleri üzerine babası gülerek "Onun adı navigasyon" karşılığını verdi. Kelimeyi çirkin bulduğunu belirten minik Aysima, "Halbuki yol gösterici çok güzel bir kelime, üstelik o bize yolumuzu gösteren bir sistem ise neden navigasyon denir ki?" diyerek tepkisini dile getirdi.
Yaşanan bu anlamlı diyaloğun ardından baba Cafer Dursun, kızının "yol gösterici" önerisini TDK'ya iletti. TDK'dan gelen ilk yanıtta, navigasyon için daha önce "yolbul" karşılığının önerildiği ve bu aşamada değişikliğin yararlı görülmediği belirtildi. Babanın, bu kullanımın masa başında üretilmiş yapay bir kelime olmadığını, 5 yaşındaki bir çocuğun dilindeki doğal Türkçe sezgisini yansıttığını belirterek yaptığı ikinci başvuru üzerine TDK konuyu yeniden değerlendirdi. Kurum tarafından verilen ikinci yanıtta, "yol gösterici" yapısının da göz önünde bulundurulacağı ve bu kullanımın dil içindeki seyrinin takip edileceği ifade edildi.
İşte o yazışma:
Cafer Dursun: 5 (Beş) yaşındaki kızım Aysima Dursun ile araç ile seyir halindeyken kızımın sevdiği bir mekanın yolunu bulmaya çalışıyorduk. Biraz aradıktan sonra kızım: "Babacığım istersen "yol göstericiyi" aç, daha rahat bulabilirsin" dedi. Ben de gülerek "kızım onun adı navigasyon" dedim. Kızım yüzünü buruşturarak "ne kadar çirkin bir kelimeymiş, halbuki yol gösterici çok güzel bir kelime, üstelik o bize yolumuzu gösteren bir sistem ise neden navigasyon denir ki?" dedi. Bu durum bana "Kimliğinizi kaybetmek istemiyorsanız dilinize sahip çıkın." sözünü anımsattı. "Yol Gösterici" kelimesinin navigasyon yerine literatüre kazandırılması hususu bilgilerinize Aysima Dursun tarafından önemle sunulur.
Türk Dil Kurumu: Türk Dil Kurumu kuruluşundan bu yana dilimize yerleşme eğilimi gösteren yabancı sözlere karşılıklar önermektedir. Bugüne kadar hazırlanan on bir kılavuz ve çok sayıda terim sözlüğüyle önerilen karşılıklar ilgililere ve kamuoyuna sunulmuştur. Bunlardan sonuncusu olan Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzu ise ücretsiz dağıtılmıştır. Bu çalışmalarımız kapsamında Batı kökenli “navigasyon” sözü için Kurumumuz tarafından “yolbul” karşılığı önerilmişti. Yazınızda geçen “yol gösterici” biçimi de yapı bakımından uygun olmakla birlikte belli bir yaygınlık kazanmış “yolbul” önerisini değiştirmek yararlı olmayacaktır. İyi dileklerimizle.
Cafer Dursun: Aysima Dursun adına Türkçenin tabiî sezgisine binaen TDK'ya yaptığım başvuruma verilen cevapta, Batı kökenli “navigasyon” sözü için Kurumunuz tarafından daha önce “yolbul” karşılığının önerildiği; başvurumda yer alan “yol gösterici” biçiminin ise yapı bakımından uygun bulunmakla birlikte, “yolbul” önerisinin değiştirilmesinin yararlı olmayacağı ifade edilmiştir.
İlk başvurumda da belirttiğim üzere, “yol gösterici” ifadesi tarafımdan masa başında üretilmiş yapay bir karşılık olarak sunulmamıştır. Beş yaşındaki kızım Aysima Dursun’un, araçla seyir hâlindeyken herhangi bir yönlendirme olmadan “navigasyon” yerine kendiliğinden “yol gösterici” demesi üzerine bu teklif Kurumunuza iletilmiştir. Bu yönüyle mesele, yalnızca yeni bir kelime önerisi olmanın ötesinde, Türkçenin toplumdaki tabiî sezgisi bakımından da önem taşımaktadır.
Tarafıma verilen cevapta “yol gösterici” biçiminin yapı bakımından uygun olduğu açıkça ifade edilmiştir. Kanaatimce bu tespit, talebimin esasını güçlendirmektedir. Çünkü bir kelimenin veya kelime grubunun Türkçe açısından uygun bulunması, onun anlam açıklığı, kullanım kolaylığı ve benimsenebilirliği açısından ayrıca değerlendirilmesini gerektirir.
“Yolbul” önerisi Türkçe köklerden oluşan kısa bir karşılık olmakla birlikte, günlük dilde ilk anda herkes tarafından aynı açıklıkta kavranamayabilir. Buna karşılık “yol gösterici” ifadesi, Türkçede çoktan yerleşmiş olan “yol göstermek” fiilinden doğmakta ve işlevi doğrudan karşılamaktadır. Navigasyon cihazı ya da uygulaması, kullanıcıya esasen yol göstermektedir. Bu nedenle “yol gösterici” ifadesi, hem anlam hem kullanım bakımından daha açık, daha sıcak ve daha anlaşılır bir karşılık olarak öne çıkmaktadır.
Ayrıca “yolbul” önerisinin belli bir yaygınlık kazandığı belirtilmişse de günlük kullanımda halkın büyük çoğunluğunun hâlen “navigasyon” kelimesini kullandığı görülmektedir. Bu durum, yabancı kelimeye karşılık arayışının tamamlanmış bir süreç olarak görülmemesi gerektiğini düşündürmektedir. Türkçenin kendi içinden doğan, çocukların dahi anlam dünyasında karşılık bulan ve yapı bakımından Kurumunuzca da uygun görülen “yol gösterici” ifadesinin bu bakımdan değerlendirilmesi yerinde olacaktır.
Buradaki talebim, Kurumunuzun önceki önerisi olan “yolbul” kelimesinin tamamen kaldırılması yönünde olmayıp, “navigasyon” sözüne karşılık olarak “yol gösterici” ifadesinin de uygun bir alternatif karşılık şeklinde kılavuzlarda yer almasının değerlendirilmesidir. Türkçeyi koruma ve geliştirme çabası, yalnız yabancı sözlere karşılık üretmekle sınırlı kalmamalı; toplumun özellikle çocukların dilinde kendiliğinden beliren sade ve güzel Türkçe kullanımları da dikkate almalıdır. Beş yaşındaki bir çocuğun “navigasyon” yerine “yol gösterici” demesi, bu ifadenin Türkçenin tabiatına uygunluğunu gösteren son derece kıymetli bir örnektir. “Yol gösterici” ifadesinin “navigasyon” karşılığı olarak yeniden değerlendirilmesini ve en azından alternatif karşılık olarak literatüre kazandırılmasını arz ederim.
Türk Dil Kurumu: Türk Dil Kurumu tarafından yabancı sözlere karşılık önerilirken e-posta gruplarının oluşturulması, anket düzenlenmesi vb. farklı yollarla ilgililerin ve kamuoyunun görüşleri de alınmakta, dil kullanıcılarının o dönem tercih ettiği kelime türetme yolları takip edilmektedir. Bu doğrultuda her yabancı söz için karışıklığa yol açmamak amacıyla tek bir karşılık önerilmektedir. Bu karşılığın benimsenmemesi ya da dil kullanıcılarının başka bir karşılığı öne çıkarması durumlarında ise değişikliğe gidilebilmektedir. Batı kökenli “navigasyon” sözü ve önerilen karşılığı bu kapsamda ele alındığında “yol gösterici” yapısı da göz önünde bulundurulacak, ayrıca bu kullanımın dil içindeki seyri takip edilecektir. İyi dileklerimizle.
