L. T. Guzalyan tarafından 1988'de Orbeli'nin anısına yayımlanan ve özetlenmiş haliyle dikkat çeken notları, St. Petersburg Üniversitesi’nden mezun olan Fatih Mehmet Ekşi de gündeme getirdi.
Fatih Mehmet Ekşi / Bayburt Postası
Şarkiyatçılık alanında önemli bir yere sahip olan Rusya’da ise doğuya yönelik ilgi ve merak Avrupa devletleri kadar büyük olmuştur. Rus şarkiyatçılar daha öğrencilik yıllarında alanlarına göre Osmanlı, İran, Orta Asya ülkeleri, Çin, Hindistan gibi ülkelere staj amacıyla gönderilir, akademik hayatlarının devamında ise defalarca bu ülkeleri ziyaret eder ve böylece geniş bir bakış açısına sahip olurlardı.
St. Petersburg Üniversitesi’nde okuyan İosif Abramovich Orbeli, 1911’de öğrenim hayatı devam ettiği yıllarda Van’a giderken yol üzerinde Bayburt’a uğrayıp Bayburt Kalesi hakkında genel tespit yapmış ve burçlardaki kitabelerin fotoğraflarını çekmiştir. St. Petersburg’da büyük şarkiyatçı V.V. Bartold’a resimleri göstermiş fakat kalenin yapılışını anlatan kitabeler büyük şarkiyatçının ilgisini pek çekmemiştir. İosif Abramovich Orbeli’de Bayburt kalesi hakkında hazırladığı bu raporu yayımlamamıştır. Yıllar sonra fotoğrafları L. T. Guzalyan’a vermiş, L. T. Guzalyan’da kitabeler hakkında “Bayburt Kalesinin Yayımlanmamış Kitabeleri” adlı bir makaleyi 1956’da kaleme almıştır.
Aşağıda çevirisini yaptığımız İosif Abramovich Orbeli’ye ait el yazısından alınma; “Bayburt Kalesi” adlı çalışma L. T. Guzalyan tarafından 1988’de ilk defa yayımlanmıştır. Bu rapor ve fotoğrafların Bayburt Kalesi’nin 104 yıl önceki durumu hakkında bilgi vermesi açısından önemli bir yere sahiptir.
İosif Abramovich Orbeli’nin kaleminden, 1911 Bayburt gezisi
Çeviri: Fatih Mehmet Ekşi
*
St. Petersburg Üniversitesi’ni bitiren İosif Abramovich Orbeli, akademisyen N. Y. Marr’ın başkanlığını yaptığı kürsüde akademik hayatına devam etti. Türkiye’nin doğusunda, Van Gölü etrafında bulunan Ermeni ve Kürt dillerinin ağızlarına yönelik çalışmalar yapmak üzere 1911’de bölgeye gitti.
Trabzon’dan Erzurum’a giderken yol üzerinde küçük bir şehir olan Bayburt’ta gördüğü kale dikkatini çekti. Bu kale bazı özellikleriyle, öğrencilik yıllarında kazılarına katıldığı Ani kalesine çok benziyordu. Kale hakkında bazı tespitler yaptı. Dikkatli tetkiklerin neticesinde Bayburt kalesi burçlarındaki Arapça kitabelerin fotoğraflarını çekti ve genel bir tasvir ortaya çıkardı.
İosif Abramovich Orbeli fotoğrafları St. Petersburg’ta akademisyen V. V. Bartold’a gösterdi. V. V. Bartold’un sadece burçların yapımı hakkında bilgi veren kitabelere önem vermediği fotoğrafların sonunda ise İosif Abramovich Orbeli’nin kendi el yazısı bulunuyor. Mevzu kitabeler tarafımdan 1956 yılında “Bizanskiy Vremennik”in VIII. cildinde yayımlanan “Bayburt Kalesinin Yayımlanmamış Kitabeleri” (306-330) adlı makalede anlatılmıştır. İosif Abramovich Orbeli’nin 100. doğum gününe atfen onun ilk çalışmalarından olan kalenin kısa raporunu ilk kez yayımlıyoruz… (L. T. Guzalyan)
*
Bayburt’a mahsus olarak birkaç saat kaldım. Daha şehre girerken epeyce yüksek bir dağın üzerine taç gibi giydirilen yıkıntı halinde büyük bir kale dikkatimi çekti. Kaleye çıkıp gezmeye başladığımda görünüşünün birçok özelliğiyle bana Ani surlarını anımsatan bu yapıya ilgim daha da arttı.
Şehrin ana bölümü doğu yönünde, kalenin alt tarafına düşen Çoruh’un ikiye böldüğü yerde kurulu. Nehir burada yavaş ve sakin akıyor. Yalnız, Bayburt’un bir mahallesi, kalenin üzerinde yükselen dağın diğer açık yamaçlarına yerleşmiş. Dağın tepesinde bulunan kayalıklardan kolayca geçilebilmesine rağmen tırmanışın zor olduğu sur önlerinde öyle dar yerler var ki dönebilme ve hareket kabiliyeti azalıyor. Bu, surlara saldırı yapanları doğal olarak zorlayan bir durum olduğu için duvarların dış görünüşleri kolayca koruna gelmiş. Bu olumsuzluk ve büyük zorluklara rağmen surlardaki yazıtların fotoğraflarını çekmeyi başardım. Kitabelerin uzaklık mesafesini ayarlama esnasında makineyi kayalıklardan düşürmeden çekmemde ve yere tutturmada, Varzahan köyünde mola esnasında tanıştığım ve Erzurum’a kadar beraber gittiğimiz yol arkadaşım Erzurumlu sempatik ve genç tüccar Ervand Yagutyan’ın büyük katkısı vardır.
Kalenin Çoruh’a dönük arka tarafı ve şehre bakan kısmı diğer bölgelere oranla çok daha sarp, orta kısmında ise yaylanın içerisinde kalan bir tepeden ibaret. Kalenin iç alanı 910 metre civarlarında olmasına rağmen bu rakama bazı düzeltmeler yapılabilir. Duvarların boylarını ölçmek için on metrelik mezura kullanmama rağmen kurdelede küçük açıklıklar kaldı. 910 metrelik mesafe, kalenin merkez suru ile tamamlayıcı dış duvarlar arası değil. Zira bunların mesafesi Ani surlarının ki gibi hatta daha da uzak. Buranın kapısı Ani kapısı gibi aralıksız daire şeklinde değil. Dış duvarlar kaleyi sadece şehir tarafına bakan yerde, kuzey-batı yönünde ve bazı noktalarda koruyor. Bu duvarların ilginç bir özelliği de arka taraflarının tamamen doldurulmuş olması. Öyle izlenim veriyor ki buralar sanki yapılış aşamasında oluşturulmuş. Surlar üzerindeki siperler dışında, arka tarafın kasıtlı doldurulması savunma amaçlı olabilir.
Bunun dışında ikinci sırada, ana hattan ayrılan dağın yamaçlarındaki kayalıklardan aşağıya doğru inen başka surlarda var. Görüldüğü üzere ikisi Çoruh’a bakan yerde biri ise arka tarafta olmak üzere üç tane böyle sur var. Bütün bu surlar burçları tamamlayıcı nitelikte olup ana surlar kadar güçlü değiller. Sol tarafta şehre bakan iki duvardan bir duvar daha ayrılıyor ve ana surlarla beraber eşmerkezli olarak uzanıyor. Bütün bu ikinci sıradaki surların ve dağın üstünden aşağıya doğru süzülen duvarların ana surlarla aralarında bir benzerlik bulunmuyor. Ayrıca görünüş, örme, kalınlık, yükseklik ve siperler bakımından gözle görünür biçimde daha kötü bir durumu muhafaza etmekteler. Bundan sonra onları gezmeyeceğim.
Uzunlamasına konulan ahşap hatıllar duvar aralarında birbirleriyle bağlantılı durumdalar. Hatıllar kalenin her yerinde düzenli olarak kullanılsaydı daha iyi olurdu. Bu ahşap hatıllar yapıya sağlamlık kazandırmada yardımcı olmuşlar. Uzunlamasına dizilen hatıllar bazı yerlerde tamamen çürümüş ve onlardan geriye uzunca boş bir yuva kalmış. Buraların kolay bir şekilde doldurulabilmesine rağmen gereken kalınlıkta doldurulmamış. Bu hatılların her biri duvarlara üst üste yerleştirilmiş, öyle geliyor ki bunların sayısı nicelik bakımından ikiyi üçü geçmez. İki katlı burçta olduğu gibi çok seyrek olarak dış kaplamada bunlara rastlanılıyor.
Burçlar dar dikdörtgen şeklinde veya geniş dikdörtgen görünümünde yapılmışlar. Yine sık olarak rastlanan yarım daire şeklinde iki tip burç var. Ön tarafa yarım daire şeklinde çıkıntısı olan bu burçlarda köşelere rastlanmıyor ve her iki yanından dikey ve paralel olarak duvarlar genişliyor. Kalenin kuzey-doğusunda şehrin arka tarafında kalan köşelere yerleşmiş çok kalın ve yaklaşık üç dört tane olan burçların görünümü ise tünel şeklinde. Çok orijinal iki burç ise şehre bakan tarafa yerleşmiş. Onlardan biri kare şeklinde yapılmış (diğer duvarlardan daha kısa) sağ köşesi keskin bir şekilde kesilmiş gibi görünüyor.
Burçların bu şekilde yapılmalarını yer sıkıntısı veya diğer koşullara bağlayamayız. Yan taraftaki diğer burç ise ön tarafa dikey bir şekilde çıkmasına rağmen, geniş açılı olarak üç tarafa değil de dört tarafa doğru bakış açısı var. Yine yan tarafta küçüklü büyüklü üçgen şeklinde burçlar da bulunuyor. Bu kadar çeşit burcun olma sebebini duvarlara payanda mahiyetinde görebiliriz.
Burçların içyapılarını nitelendirebilmek için kazı çalışması yapabilme imkânı dört kuleden başka yerde maalesef yok. Yapılış şekilleri buna imkân vermiyor. Görünüşe göre sadece iç kısma bakan taraflarda açıklık var. Şimdilerde baya yığılmış ve dolmuş olan burçların etrafında istenilen şekilde kazı çalışmaları yapılıp bazı tetkiklere ulaşıldığında Ani kalesiyle yakınlığı ve ilişkisi yönünde birçok sorunun cevabı ortaya çıkacaktır. Şehre bakan dört burcun içyapısına bakılabiliyor (kısmen de olsa) ki bunların üçü yan yana. İçlerinden en büyüğü dört köşeli, çok kalın ve kabaca örülmüş. Direk olarak Çoruh nehrinin üzerinde kurulu köprüye bakıyor. İçerisine kare biçiminde her köşesi 8.5 metre uzunluğunda bir oda bulunuyor.
Oda içerisinde güneye bakan tarafta aşağı katları görmek için duvardan bir yer açılarak kirişler arasına oluşturulan iki pencere bulunuyor. Geniş mazgal görünümünde olan bu pencereler iyi korunmuşlar. Hemen sol tarafta bulunan burçta şimdilerde iki katlı görünüyor, bir katında pencere yok, belli ki korunamamış ve üzeri yığılmış. Genişliği 5.4 metre, uzunluğu 7.2 metre ve yüksek bir tavana sahip. Kalan üst kat ise öyle bir izlenim veriyor ki sanki şehrin bütün yönlerini görür bir hali var. Yan duvara tonoz ve kiriş yardımıyla değil de ahşap hatıl yardımıyla duran üç büyük pencere yapılmış. Bu pencerelerden ikisi güney duvarına, biri ise kuzey duvarına yerleştirilmiş. Yan taraftaki burcun içerisinde, genişliği 3.5 metre, derinliği 2.5 metre olan büyük bir duvar var. Duvarın ortasında sonradan yapıldığı anlaşılan büyük bir pencere var. Ayrıca duvar üzerinde bulunan iki yuvarlak mazgal iyi bir şekilde korunmuş. Sol tarafta uçta bir tane daha burç var ki büyük ölçüleriyle ve kendine özgü döşemeleriyle dikkat çekiyor. Orta yerinden kenarlara doğru uzanan dört kemerle yapılmış, köşegen duvarlara sahip. Anlaşıldığı kadarıyla bu burç kapılardan birini oluşturuyordu.
Bayburt mazgalları gayet geniş bir şekilde yapılmış. Burada Ani kulelerindeki gibi ince uzun pencereler bulmak çok zor. Bayburt mazgalları pencereye o kadar benziyor ki bazen ayırt etmek bile çok güç. Daha öncede söylendiği üzere bunlara benzer iki büyük mazgal duvara sonradan yapılmış. Böyle ince deliklerden Bayburt kalesi duvarlarında o kadar fazla var ki onların mazgal mı yoksa gözlem deliği görevi yaptığını anlamak çok güç. Buna rağmen ikinci ihtimal daha kuvvetli gibi görünüyor.
Bayburt kalesi duvarlarının örülme tarzı genel olarak Ani kalesinden büyük ölçüde farklı bir yapıya sahip. Kaplama taşlar, Ani kalesindeki gibi piramit şeklinde değil de birbirine daha yakın küp şeklinde dizilmiş. Moloz taşları ise daha küçük ve düzensiz örülmesine rağmen güzel ve yoğun görünüşüyle Ani’den ayrılıyor. Harç için kullanılan kum iri taneli taşlarlardan elenmeden kullanılmış. Moloz taşlarının tarihi olduklarına dair bir kanıya varmadım öyle ki eski ev veya anıt yerlerin duvarlarından alınmışa benziyor. Duvar içlerinin hemen her yerinde kaplama yapılmasına rağmen kaba ve nahoş bir görüntü var. Taşlar iyi yontulmamış gelişigüzel kesilmiş ve çıplak bir şekilde örülmüş. Ancak duvarların bazı yerlerinde özenli bir şekilde yerleştirilmiş düz taşlara da rastlamak mümkün. Ancak bu taşlar çekiç yardımıyla düzlenmemişler, görünüşlerindeki düzlük kendilerinin doğal hali gibi görünüyor.
Surların dışa bakan kısımları çeşitli dönemlere göre ayrılıyor. Duvarların küçük bir bölümü çok temiz ve düz bir şekilde yontulmuş taşlarla kaplanmış ve tıpkı Ani kalesinde ki gibi birbiri üzerine ustalıkla ve sıkıca örülmüş. Üstünlük ve düz taşların güzel bir şekilde örülme tarzı bakımından Ani duvarlarını andıran duvar en uçta sol köşede ki (şehirden bakanlara göre) şehre bakan burçta var. Bu duvarda türüne az rastlanan çok fazla işaret ve sembol bulunuyor. Özellikle bu burcun alt kısımlarında ki taşların motifleri çok orijinal bir görünüme sahip.
Duvarların yapımında genel olarak yumuşak koyu-sarı taşlar kullanılmış. Yumuşaklık ve genel görünüm olarak Ani duvarlarına benziyor olsa da buradakiler daha küçük parçalı taşlardan oluşuyor. Duvarlarda, özellikle moloz taşlarının aralarına konulmuş çakmak taşı görünümünde soluklaşmış pembeye benzeyen taş parçalarına surlarda genel olarak rastlanılmaktadır. Her yerde çok sayıda kendine özgün görünüşüyle aralarından bitki çıkmış gözenekli taşlar görünüyor. Bu taş aralarında bitkilerin kökleri kendilerine geniş ve büyük yuvalar yapmış. Böyle taşlar yumuşak olmalarına rağmen yapıldıklarında oldukça sertmişler. Son uçta şehre bakan sağ tarafta (şehirden bakanlara taraf) kalan burca yapım aşamasında sağlamlaştırma açısından kemer ve tonozlar geç dönemde yapılmış.
Bayburt’un duvarları süsleme yönünden Ani kalesi duvarları gibi pek zengin değil. Gözle görülen en ayırıcı özellik ise burada duvarlara dantel gibi örülen oyma haç şekillerinin olmaması. Süsleme işleminin yapıldığı taşları sadece, şehre bakan, sol tarafta kalan (şehirden bakanlara göre) bir burçta gördüm. Burç duvar taşlarının üzerinde, duvarcılara ait çok sayıda işaret var. Bu burç üzerinde yarım daire ve bir kısmı yıkılmış kare şeklinde siperler bulunuyor. Bunların yanı sıra bu burçta büyük kabartma harflerle yazılı Arapça bir kitabe yerleştirilmiş. Kitabe içersindeki yazı bir yöne doğru yazılmış bir satırdan oluşuyor. Yazının üstünde ve yanlarında çok kabarık ve belirgin olarak görünen çerçeve içerisinde ise nazik görünümlü sepet içersine ince işlenmiş çiçek motifi yer alıyor. Buna karşılık Bayburt duvarları küçük süslemeler açısından çok zengin.
Tabakların dışında, taşların üzerine kare oyuklara döşenmiş olarak dört köşeli çinilerde konulmuş. Ben sadece bir adet dört köşeli çini gördüm o da perişan halde duran mavi renkli bir çini idi. Oyukların hemen hepsi kare biçiminde, çiniler ya kare şeklinde ya da köşeli olarak konulmuş. Oyukların genel olarak düz kare veya yatay kare şeklinde görünümleri var.
Platonun hemen ortasında yeterince yüksek kayalıkların üzerinde düz denilebilecek bir tepe var. Dış görünümü kırmızıya benzeyen yumrulu toprakla yükselen bu tepenin dağın diğer bölgelerinden hiçbir farkı yok. Tepe üzerinin tamamında çok iyi korunmuş taş bina yıkıntısı bulunuyor. Güney-doğu köşesi altında kuyuya benzer iki çukur var. Her ikisi de kaya içerisinde düzgün bir şekilde oyulmuş bu kuyulardan küçüğü, büyüğüne oranla biraz daha köşeli ve şekilsiz duruyor. İki kuyudan büyük olanı, güney duvarının altında bulunuyor. Doğuya kalan tarafının çapı 3,4 metreye denk gelirken derinliği ise yaklaşık olarak 1,5 metre. Bu çukurun içerisi toprakla dolmuş olduğundan kazı çalışması yapılmadan buranın gerçek derinliğinin ne kadar olduğunu anlamak mümkün gibi görünmüyor. İkinci kuyu ise doğuya doğru bakıyor, çapı 2 metre derinliği ise birincinin derinliğine yakın bir mesafede.
Kilise içerisinde de düzgün bir dikdörtgen şekile rastlanıyor. Uzunluğu 12,2 metre (kubbeyi saymazsak) genişliği ise 10,5 metre. Bu üç yarım kubbe içerisi de yarım daire biçiminde. Kubbenin büyük yarım ağzı 4,7 metre, derinliği ise 3,7 metre. Güney ağzı 2 metre, derinliği 1.6metre. Kuzey ağzı ise tümüyle yıkılmış. Kubbe derinliklerine pencere yerleştirilmiş. Bu yarım kubbeler 1,1 metre kalınlığındaki çıkıntılarla birbirlerinden ayrılıyorlar. Batı duvarında kapıya bakan kısımda küçük taşlarla örülmüş genişliği 0,6 metre, uzunluğu 2.25 olan güney ve kuzey duvarlarında iki sütun bulunuyor.
Güney duvarında kapıya bakan tarafta uzunlukları eşit olan doğu duvarına doğru 3,7 metre, batı duvarına doğru 3,2 metre uzunluğunda iki kolon daha var. Özellikle batı tarafında kalan bu gömme sütunlara ve karşısında ki doğu duvarlarının çıkıntıları arasındaki yarım kubbe ile güney duvarındaki yuvarlak tonoz kalıntılarına bakarak burada merkezi kubbe değil de üçgen şeklindeki üç çatılı bir bazilika olduğu ortaya çıkıyor. Kilisenin pilonlarını genişlik ve uzunluk açısından ele aldığımızda kubbenin ağırlığını kaldırabilmesi açısından daha kalın olması gerekirdi. Kilise içerisindeki yığıntı ve çöplere özenle bakmama rağmen pilon kalıntılarına benzeyen materyallere rastlamadım. Eğer kubbeyi tutan bu pilonlar kalın olsaydı kubbe daha iyi saklanırdı. Yığıntı içersinde de bu kalıntıların az olduğu kanısındayım. Bu nedenle bana öyle geliyor ki bu bazilikada pilon yoktu. Yerel şartlara göre iki sıra halinde ince örülmüş iki kolon bulunuyordu ve onlarında orta yerdeki yığıntıda bir iz bulmak imkânsız.
Güney duvarı kalıntılarında ki tonoz ve güneye bakan kubbe (diğer iki kubbe yıkılmış) gözenekli hafif taşlardan yapılmışa benziyor. Kilise içerisindekilerin hepsi kireçlenmiş, solmuş ve kirli bir şekilde ufalanmış. Ana kubbe kalıntısında görünmesi zor bir resim parçası dikkatimi çekti. Belki de sadece bu kubbeye resim yapılmıştı çünkü başka hiçbir yerde boya izine rastlamadım.
Kitabeler
Bayburt yazıtlarından biri, şehre bakan sol burça konulmuş. Bundan üstte bahsetmiştik. Diğer kitabeler ise daha sade bir yapıya sahip. Düz taş levha üzerine küçük harflerle yazılmış ve etraflarına sade oyma çerçeve yerleştirilmiş. Öyle anlaşılıyor ki bunlar yapım aşamasında buralara konulmuş.