Suyun kaldırma kuvvetini ilk öğrendiğimde lise yıllarımın başındaydım. Su, kendi yoğunluğundan daha az yoğun cisimleri yüzeye doğru iter. Ama asıl aklımda kalan, Arşimet’in hamamdan “Eureka!” – Türkçesiyle “Buldum!” – diyerek fırladığı anın heyecanıdır.
Çünkü bu hikâye bize basit ama derin bir gerçeği anlatıyordu: Bazı şeyler suyun üstünde kalır, bazıları ise batar.
Bugün kendi hayatımıza bakınca da benzer bir manzara görüyoruz. Ekonominin de görünmeyen bir “kaldırma kuvveti” var sanki. Ama bu kuvvet herkesi eşit şekilde yukarı taşımıyor. Bazıları, tıpkı zeytinyağı gibi, ne olursa olsun yüzeyde kalmayı başarıyor. "Kalın incelenene kadar, incenin canı çıkar." derler... Sistemin dalgaları ne kadar sert olursa olsun, onlar hep üstte.
Ama diğerleri…
Emekli, işçi, küçük esnaf, köylü… Onlar çoğu zaman suyun dibine daha yakın. Maaşları artıyor belki, ama hayat daha hızlı yükseliyor. Verdikleri emek ağırlaştıkça, sanki biraz daha aşağı çekiliyorlar. Daha da olmazsa, tıpkı bazı Bayburtlumun yaptığı gibi, evini, toprağını bırakıp göçmek zorunda kalıyorlar.
İşte tam bu noktada yeni bir “Buldum!” anına ihtiyaç var. Ama bu kez hamamda fırlamak için değil; daha adil bir dengeyi fark etmek ve kurmak için.
Ekonomik tartışmalar çoğu zaman rakamlar üzerinden yürür: enflasyon oranları, faiz kararları, büyüme verileri… Oysa bu rakamların arkasında, her gün geçinmeye çalışan gerçek hayatlar vardır.
Türkiye’de temel sorun, maaş artışları ile enflasyon arasındaki zaman farkıdır. Ücretler belirli aralıklarla güncellenirken, fiyatlar çok daha hızlı hareket ediyor. Bu da reel gelirin sistematik olarak erimesine yol açıyor.
Yani mesele sadece kimin ne kadar kazandığı değil; kimin elinde ne kaldığıdır.
Somut Çözüm Önerileri
1. Ücretleri enflasyona endekslemek: Asgari ücret, emekli maaşı ve düşük gelirli çalışanların ücretleri, enflasyon oranına göre aylık veya üç aylık dönemlerle güncellenip kayıp telafi edilmeli.
2. Düşük gelir gruplarına öncelik: Artışlar eşit değil, gelir gruplarına göre farklılaştırılmalı. En düşük gelirli kesim daha yüksek oranlı artış almalı.
3. Temel gider koruması: Gıda, enerji ve kira gibi zorunlu harcamalarda sübvansiyon veya vergi indirimi sağlanmalı.
4. Kayıt dışılığı azaltmak: İşverenlerin yükünü paylaşacak, kayıt dışı istihdamı azaltacak denetim ve teşvik mekanizmaları uygulanmalı.
5. Ücret-artış ve verimlilik dengesi: Ücret artışları, üretim ve yatırımla dengelenmeli; kısa vadeli artışlar uzun vadeli istikrarı bozmayacak şekilde planlanmalı.
6. Şeffaf ve güvenilir veri: Enflasyon ve yaşam maliyeti verilerinin güvenilirliği artırılmalı; halkın ve iş dünyasının veriye güveni sağlanmalı.
7. Devlet kurumlarındaki israfın azaltılması: Tıpkı OECD ülkelerinde olduğu gibi, bürokratlara tahsis edilen araç sayıları ve lüks harcamalar sınırlandırılmalı; kaynaklar öncelikli hizmetlere yönlendirilmeli.
Belki dövize endeksleme gibi fikirler de tartışılabilir. Ama asıl mesele, emeği koruyan, insanı merkeze alan bir sistem kurmaktır.
Artık hepimiz için yeni bir “Buldum!” anına ihtiyacımız var. Ama bu kez bir keşfin heyecanıyla değil; herkesin yüzeyde kalabildiği bir ekonomik düzeni fark etmek ve inşa etmek için.
Çünkü gerçek denge, suyun üstünde kalabildiğimiz anda kurulmuş sayılır.