19. Yüzyılda Bayburt’un, çevresiyle ulaşımını sağlayan önemli iki ana yol vardı. Bunlardan biri şehri Karadeniz’e bağlayan Bayburt-Trabzon yolu, diğeri Kafkaslara bağlayan Bayburt-Erzurum yolu idi. Bu iki ana yol, aslında Trabzon-Erzurum-Bayezid yolunun bir parçasıydı. Şehrin bu yol üzerinde kurulmuş olması ya da yolun Bayburt’tan geçiyor olması; onun ticarî açıdan önemini artırmıştı.

Şair Nasûhî’ye ‘Bayrak’ dedim; o, ‘Türk Milletine bayrak, nesilden nesile zimmetle devredilen kutsal bir emanettir’ deyip durdu. Daha sonra, bizzat yaşadığı şu olayları anlattı: Küçüktüm, Erzurum’da asker olan rahmetli Ruşen dayım Kore’ye gidecekti. Dayım evliydi, çocukları vardı. Onun bu durumu büyük dayım Esât’ı çok üzdüğü için onun yerine Kore’ye gitmeyi kafasına koymuştu. Bunu hiç kimseye söylemeyen dayımla birlikte, Bayburt’un Elmalı Köyünden Erzincan’a gittik.

Masat, Ladrans, Saruhan, Kop, Kopuz ve Vanşen gibi büyüklü küçüklü derelerle Bayburt arazisinin sularını toplayıp, Karadeniz’in hırçın dalgalarına salan Çoruh nehri gibi; yıllardır akan göç ırmağı bu toprağın insanlarını İstanbul, İzmir, Ankara, Antalya, Yalova gibi büyük şehirlerin gevşek iklimine terk etmektedir.

Bayburt’umuzun düşman işgalinden kurtuluşunun 92. yıl dönümünü her yıl olduğu gibi bu yılda yurt genelinde ve yurt dışındaki Bayburt sivil toplum kuruluşlarınca büyük bir coşkuyla kutlandı. İşgal öncesi Kop Dağında yapılan ve tarihe Maraşal Fevzi Çakmak’ın sözleri ile “İkinci Plevne” olarak geçen destansı direnişimiz, işgalin ardından yaşanan muhacirlik ve beraberinde getirdiği büyük acılar çok iyi öğrenilmeli ve yeni nesillere de öğretilmelidir.

Fevzi Çakmak’ın (Mareşal) emri üzerine göç başlamıştı, Bayburt ve civarı boşaldı. Muhacirlik çok acı oldu. Gelinler kocalarını, analar oğullarını, kızlar kardeşlerini, babalarını Kop dağı mevzilerinde ziyaret ettiler. Fakat üzülen, ağlayan tek bir insan dahi yoktu. Yolda birbirlerine görüşüp görüşmedikleri sorulduğu zaman, cevaplar kısaca veriliyordu:

Tekel işçileri ekmek kavgası veriyor. Haklarıdır. Direniyorlar ve haklarının bir kısmını alacaklar. İktidardaki kimi siyasetçiler sanki ceplerinden bir şeyler verecekmiş gibi “merhamet” kelimesini kullanıyorlar, ne ayıp… Kimi karşıt siyasetçiler de işçilerin ve temsilcilerinin seslerini bastıracak kadar gür seslerle “destek” veriyorlar. Ne iyi…

Hammaddeden yoksun olmasına rağmen dünyanın en zengin ülkeleri arasında yer alan İsviçre ile Türkiye arasındaki ticaret hacmi yıllık 1.3 milyar dolar civarında. Türkiye'nin İsviçre'ye sattığı malların üçüncü önemli bir kalemini meyve ve sebze oluşturuyor. İki ülke arasındaki bu sebze ve meyve ticaretinin büyük bir bölümü de Bayburtlu bir Türkün elinden geçiyor.

Mareşal’in Milletine ve Milli Mücadeledeki büyük yeri bilinir. Mareşal’in dindar olduğu ve Atatürk’ün, ramazan gecelerinde, kutsal gecelerde ve Mareşal’in geldiği gecelerde sofraya içki koydurmadığı da bilinir. Torunu, bugünlerde Atatürk’le Mareşal’in sonuna kadar yakın dost olduklarını söylemiş bu da bilinenlerdendir. Az bilinen bir başka gerçeği çok yönlü olarak hatırlayalım, diyorum.

Ali Cevad, Osmanlı’nın son döneminde yaşamış bir Tarihçi ve Coğrafyacı olarak bilinir. Harp okulunu bitiren, II. Meşrutiyetten sonra (1908) kısa bir sürgün hayatı yaşayan ve 1914’te yaşamını yitiren Ali Cevad, tarih ve coğrafyaya dair çok sayıda eser kaleme almıştır. Bunlardan birisi de 1895-1899 arasında yazılmış olan Memâlik-i Osmaniyye’nin Tarih ve Coğrafya Lügâtı adlı eseridir.